Dęblin i okolice

     To podstrona dla tych, którzy poszukują informacji o Dęblinie. Przedstawiamy je skrótowo. A zatem przewiń albo kliknij łącze:

Wiadomości ogólne    Historia Dęblina    Ciekawostki historyczne   


Wiadomości ogólne

herb.gif      Dęblin jest niemal 18 tys. miastem, położonym na prawym brzegu Wisły tuż u ujścia Wieprza, kóry stanowi jego południową granicę. Zajmuje obszar 38,51 km2, leży na wysokości około 115 m n.p.m. Położony jest w południowej części Doliny Środkowej Wisły, gdzie mezoregion Niziny Środkowomazowieckiej łączy się z Pradoliną Wieprza. W tym miejscu Dolina Środkowej Wisły graniczy z północnego-wschodu z Wysoczyzną Żelechowską, z południowego-wschodu z Wysoczyzną Lubartowską, a od zachodu poprzez Wisłę z Równiną Kozienicką. Jest to południowo-zachodnia część tzw. Małego Mazowsza. Administracyjnie jest Gminą Miejską w Powiecie Ryckim (niestety - dla jednych, "i dobrze wam tak!" - dla drugich, obojętnie dla pozostałych) w Województwie Lubelskim. Sąsiaduje z gminami woj lubelskiego: Stężyca, Ryki (pow. rycki) i Puławy (pow. puławski) i woj. mazowieckiego: Sieciechów (pow. kozienicki).

     W mieście klimat przejściowy, tu ścierają się wpływy klimatu oceanicznego (od zachodu) oraz kontynentalnego (od wschodu). W Dęblinie występują różnice temperatur i występowania opadów. Miasto ma niską ilość opadów atmosferycznych (ok. 550 mm rocznie) i dużą ilość dni słonecznych.

     Jest miejscem ważnym ze strategicznego punktu widzenia. Dwa mosty przez Wisłę (drogowy i kolejowy), takież same przez Wieprz, węzeł kolejowy, lotnisko wojskowe, liczne jednostki wojskowe, składnica amunicji nie wymagaja chyba komentarza.

     Gospodarczo miasto nie jest potentatem, ale warto wspomnieć o Wojskowych Zakladach Lotniczych nr 3, Wojskowych Zakładach Inżynieryjnych, 6 Bazie Lotniczej, 7 Bazie Materiałowej, 6 Szpitalu Wojskowym, zakładach pracujących dla porzeb kolei, Miejskich Zakładach Gospodarki Komunalnej i inne np: takich jak SaneChem, Agbo, Darex, Kalnex, Pumar, Poltor, ALLMIZ i inne. Handel i usługi są reprezentowane przez liczne sklepy i punkty usług. Miasta partnerskie Dęblina to: Drohobycz (Ukraina), Sedrina (Włochy) i Rumia (Polska).

     Edukacja w Dęblinie to żłobek, cztery przedszkola, sześć szkół podstawowych, cztery gimnazja, cztery szkoły ponadgimnazjalne, oraz wojskowa uczelnia wyższa i szkoła podoficerska. Pacjenci leczyć się mogą w czterech przychodniach (m. in. w Rodzinnej Przychodni Lekarskiej) i szpitalu (wspommnianym cześniej). Na terenia miasta są trzy rzymskokatolickie parafie - dwie "cywilne" i wojskowa. Dom modlitwy ma Kościół Chrześcijan Baptystów. Istnieją trzy cmentarze: komunalny, parafialny i wojenny (nieczynny).

     Pod względem narodowościowym dominują Polacy, ale są też Romowie, Ukraińcy, Żydzi i Rosjanie (widomości zasłyszane).

Opracowanie na podstawie zasobów Internetu oraz materiałów własnych: Jacek Rayski

do góry...


Historia Dęblina

Dzieje najdawniejsze    Od Piastów do Rozbiorów    Czasy zaboru rosyjskiego    Twierdza    Kolej Nadwiślańska    I_Wojna_Światowa    Dwudziestolecie_międzywojenne    Lotnicwo w Dębline    II_Wojna_Światowa    Stallag_307    Offlag_77    Getto_żydowskie    Lata_powojenne   

Dzieje najdawniejsze

     Już ponad 8000 lat przed narodzeniem Chrystusa grupy ludzkie przybyły na te tereny o czym świadczą najstarsze zarejestrowane materiały archeologiczne. Osadnictwo terenie wsi Masów z okresu późnolateńskiego i rzymskiego potwierdzają prace wykopaliskowe przeprowadzone w 1953. W okresie panowania Piastów obszary rozciągające się wokół Dęblina wchodziły w skład Małopolski i podlegały kasztelanii sieciechowskiej.

do góry...

Od Piastów do Rozbiorów

     Pierwsza wzmianka o Dęblinie znajduje się w akcie sprzedaży wsi Dęblin z 14 lipica 1397 roku gdzie za 200 grzywien czeskich przez Piotra "de Demblin" Grotowi z Jankowic herbu Rawicz z rodu Odrowążów ("Quad ad nostrorumque baronum Petrus de Demblin").

     Od ok. połowy XV w. dobra dęblińskie krótko należały do Tarnowskich herbu Leliwa, potem pod koniec XV w. przeszły w ręce rodu Tarłów ze Szczekarzowic herbu Topór, aby wreszcie około 1571 r (inni podają 1593 r.). przez Ślub Jadwigi Tarłówny z Jerzym Mniszchem z Wielkich Kończyc herbu Kończyc (Siempiór), stać się własnością rodu Mniszchów. W skład dóbr dęblińskich wchodziły wtedy: Dęblin, Bobrowniki (które otrzymało prawa miejskie), Moszczanka, Kleszczowa Wola, Żdżary, Mierzączka i Modrzyce.

     Pod koniec lat siedemdziesiątych XVII w. włości dęblińskie nabywa Adam Kotowski, syn chłopa pańszczyźnianego spod Kluczborka o nazwisku Kot. Zmarł on bezpotomnie w 1693 r. Zdążył jednak zapisać klucz dębliński kanclerzowi Janowi Wielopolskiemu, staroście bieleckiemu, któremu zawdzięczał wprowadzenie na dwór królewski, dzięki czemu zrobił karierę i zdobył szlachectwo. Zapis ten nie spodobał się bratu ciotecznemu Wielopolskiemu, który to Jan Odrowąż Pieniążek, wojewoda sieradzki, najechał go. Porządek powrócił po interwencji zbrojnej króla Jana III Sobieskiego.

     W roku 1716 dziedzicem Dęblina był Adam Leśniowolski, starosta brzeski.

     zabytki28m.jpg W roku 1726 Dęblin z resztą dóbr powrócił do rodu Mniszchów. Józef Wandalin Mniszech, kasztelan krakowski, marszałek nadworny litewski, wybudował przed 1747 r. rokokowy pałac, który został gruntownie przebudowany i rozbudowany w duchu klasycyzmu stanisławowskiego przez następnego z Mniszchów Michała Jerzego. Miał on drugą żonę Urszulę z Zamoyskich, siostrzenicę króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Prawdopodobnym autorem projektu przebudowy był Dominik Merlini, architekt królewski.

do góry...

Czasy zaboru rosyjskiego

     W 1818 r. Paulina hr. Mniszech wyszła za mąż za księcia Antoniego Jabłonowskiego herbu Prus (Prug) III, dziedzica miasta Annopol z przyległościami w guberni wołyńskiej. Za czynny spisek przeciw carowi jako dekabrysta, został w 1826 r. skazany na 20 letnią katorgę, z której wrócił po ułaskawieniu 8 lat później, a w 1836 r. odsprzedał dobra dęblińskie rządowi Królestwa Polskiego. Administratorem z jego ramienia został Wężycki, który sporządził najstarszy zachowany plan zespołu pałacowo – parkowego i folwarku w Dęblinie, gdzie widać również wieś Dęblin, folwark, browar i dwie karczmy.

do góry...

Budowa twierdzy i powstanie Ireny

     zabytki02m.jpg W 1837 r. rozpoczęto budowę potężnej Twierdzy Dęblin z cytadelą i siedmioma fortami wg projektu Iwana Dähna, generał armii rosyjskiej (rozbudował twierdzę Modlin oraz zbudował twierdzę w Brześciu Litewskim i Cytadelę Warszawską, od 1843 nadzorował budowę kolei Warszawsko - Wiedeńskiej). Nazwę Dęblin przemianowano na Iwangorod, na cześć nowego właściciela generała feldmarszałka hrabiego Iwana Paskiewicza Erywańskiego księcia Warszawskiego, który formalnie został obdarowany Dęblinem przez cara Mikołaja I dopiero 21 maja/2 czerwca 1840 r. specjalnym ukazem. Z tej też okazji klucz dóbr dęblińskich został nazwany "Iwanowskie Sieło". Iwan Paskiewicz był namiestnikiem Królestwa Polskiego i zagorzałym rusyfikatorem. Po Iwanie dobra odziedziczył syn Teodor hr. Paskiewicz Erewański, a po jego śmierci żona. Rozbudowa i modernizacja Twierdzy przebiegała etapami do wybuchu I wojny światowej.

     2/21 lipca 1854 r. założona została osada Irena (od imienia żony księcia) założona w wyniku zawatrej umowy między dominium dóbr "Iwanowskie Sieło" a mieszkającymi pod twierdzą. Stanowi ona dziś centrum Dęblina. 31 grudnia 1866 roku uzyskała status gminy i stała się centrum administracyjno-handlowym dla najbliższej okolicy, szczegolnie po utracie w 1869 roku praw miejskich przez Bobrowniki.

     Pod koniec XIX w. na terenie cytadeli wzniesiono cerkiew prawosławną i kaplicę katolicką.

do góry...

Budowa kolei nadwiślańskiej

     zabytki09m.jpg Przypadła na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XIX wieku. Była bardzo ważna ze strategicznego punktu widzennia, łączyła bowiem Królestwo Polskie i centralne ośrodki w Rosji w tym okresie. Kolej ta miała przebiegać od granicy z Prusami na północy przez twierdze w Modlinie, Warszawie i w Dęblinie i dalej na południowy wschód przez Lublin do Kowla na Białorusi. Trasę tę uzupełniła odnoga do Brześcia Litewskiego poprowadzona przez Łuków. W 1885 roku wybudowano jeszcze kolej Iwangorodzko-Dąbrowska poprowadzącą do Dąbrowy Górniczej.

     Część wschodnią (drewnianą) dworca wybudowano pod koniec XIX, a murowaną na poczatku XX wieku. Wybudowano też parowozownię, budynek zarządu kolei (Belweder), budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników kolei i ich rodzin.


I Wojna Światowa

     Podczas działania wojennych 1914 roku miała miejsce tzw. bitwa dęblińska, która była niezwykle ważnym operacyjnie epizodem natarcia sprzymierzonych wojsk niemieckich i austro-węgierskich, które otrzymały zadanie przerwania obrony rosyjskiej w rejonie twierdzy iwanogrodzkiej i uchwycenia przepraw mostowych na obu rzekach: Wiśle i Wieprzu. W bitwie tej brały udział polskie oddziały legionowe Józefa Piłsudskiego walczące w ramach I armii austiackiej generała Wiktora Dankla. W walkach pod Laskami odznaczył się szczególnie I batalion majora Michała Żymierskiego i III batalion majora Edwarda Rydza-Śmigłego. 26 października po kilku dniach walk wojska niemiecko-austiackie musiały się wycofać.

     Bitwa Dęblińska była jedną z najbardziej krwawych w tym okresie wojny. Według szacunków poległo w niej po obu stronach blisko 100 000 żołnierzy, a ich groby są rozsiane w całej okolicy.

     Na skutek innych zdarzeń na frontach I Wojny Światowej rosjanie zostalizmuszeni do odwrotu, a 4 sierpnia 1915 do twierdzy wkroczyły oddziały niemieckie, a za nimi austriackie. Na jesieni 1915 ustalono linię demarkacyjną pomiędzy terytoriami zajmowanymi przez Niemców i Austriaków. Cytadela znalazła się w rękach Niemców, natomiast wszystkie umocnienia forteczne na lewym brzegu Wisły obsadzili Austriacy.

do góry...

Dwudziestolecie międzywojenne

      Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. fortyfikacja przeszła w ręce polskie. Na mocy ustawy z 25 lipca 1919 r. o dobrach donacyjnych, dobra dęblińskie przeszły na własność państwa i zostały rozparcelowane.

     W czasie wojny polsko-bolszewickiej w przeddzień słynnego manewru znad Wieprza w czasie bitwy warszawskiej przybył do Ireny (Dęblina) Naczelny Wódz marszałek Józef Piłsudski. 13 i 14 sierpnia 1920 r., po przeprowadzeniu odprawy z udziałem generałów Leonarda Skierskiego i Edwarda Rydza-Śmigłego, na której przedstawił plan operacji i przypuszczalny przebieg manewru znad Wieprza, dokonał lustracji oddziałów rozlokowanych w dęblińskiej Twierdzy, Baranowie, Firleju i Gołębiu. 16 sierpnia 1920 o godzinie 4 rano marszałek przeprowadził natarcie w kierunku Garwolina i Warszawy manewr znad Wieprza, określany przez historyków wojskowości jako majstersztyk myśli wojskowej, a często też jako XVIII bitwa w dziejach świata, która zdecydowała o losach ludzkości.

     W styczniu 1921 roku w lasach dęblińskich, w sąsiedztwie wsi Stawy, rozpoczęto budowę Zakładów Amunicji, dających początek Głównej Składnicy Uzbrojenia Nr 2. 19-21 sierpnia 1921 r. przybył z Mołodeczna opromieniony sławą walk stoczonych z Ukraińcami w Małopolsce Wschodniej oraz w wojnie polsko-sowieckiej 15 Pułk Piechoty "Wilków" by tu stacjonować do mobilizacji w sierpniu 1939 r.

      W latach dwudziestych rozbudowano infrakstrukturę dworca. Pojawiła się wieża ciśnień, ambulatorium kolejowe i inne zabudowania. W latach 30-tych postawiono żeliwny żuraw wodny i nową lokomotywownię. Wiadukt kratowy, nastawnia, dróżnicówka oraz hydranty żurawiowe zbudowano w latach 40 XX w.

do góry...

Lotnictwo w Dęblinie

     Początki lotnictwa w Dęblinie datowane są na rok 1920, kiedy to Francuska Szkoła Pilotów rozpoczęła swoją krótką, bo dziewięciomiesięczną działalność na lotnisko urządzonym przez Austriaków. Francuscy instruktorzy szkolili tu pilotów i specjalistów lotniczych dla polskiego wojska. W tym okresie (1921 r.) zrodziła się myśl utworzenia w Dęblinie centrum kształcenia dla polskiego lotnictwa wojskowego. W roku 1927 przeniosła się do nowowybudowanych obiektów Szkoła Lotnicza powołana dwa lata wcześniej w Grudziądzu.

     315.png,Jak dobre było to szkolenie świadczą lotnicze wyczyny i sukcesom jej wychowanków i instruktorów, którzy ustanowili szereg światowych rekordów w międzynarodowych zawodach lotniczych. Doskonałe wyszkolenie i przygotowanie taktyczne polskich pilotów dało efekty podczas walk podczas II Wojny Światowej w Polsce, we Francji, Anglii, Włoszech, Afryce, Azji. 315 Dywizjon Myśliwski w Wielkiej Brytanii nosił nazwę "Dębliński". Kontynuował on tradycje stacjonującej przed wojną w Dęblinie 112 Eskadry Myśliwskiej. 315 miał swoją siedzibę w Speke w pobliżu Liverpool.

     Po wojnie szkoła isniała pod nazwą Oficerska Szkoła Lotnicza, od roku 1968 - Wyższa Oficerska Szkoła Lotnicza. Od 1994 roku "Szkoła Orląt" nosi nazwę Wyższa Szkoła Oficerska Sił Powietrznych.

do góry...

II Wojna Światowa

     15 września 1939 roku, po ciężkich walkach, Niemcy zajęli osadę Irena i Dęblin. Był on w okresie II Wojny Światowej dla okupantów ważnym ośrodkiem lotniczym i komunikacyjnym. Mieszkańcy Dęblina czynnie przeciwstawiali się okupantowi. W 1940 r grupa patriotów podjęła zorganizowała oddział Związku Walki Zbrojnej później AK. Wychowankowie dęblińskiej „Szkoły Orląt” walczyli z lotnictwem nieprzyjaciela pod niebem Polski, Francji, Wielkiej Brytanii, Afryki i Chin, nad wodami Morza Północnego, Biskajami oraz Atlantykiem. Wielką pomoc w przerzucie jeńców z cytadeli wnieśli kolejarze węzła dęblińskiego, którzy w tendrach parowozów, czasem nawet dwustronnie, przemycali jeńców. Takich przypadków było kilkadziesiąt.

do góry...

Stallag 307

     jency1m.png W dęblińskiej twierdzy (w cytadeli, w Forcie VII - Głusiec i na stokach reduty generała Józefa Zajączka - Balonna) w lipcu 1941 roku Niemcy założyli Stalag 307 obóz jeniecki dla żołnierzy sowieckich, których przebwało rotacyjnie do początków października 1943 roku ok. 200 tysięcy, z czego większość została zamordowana lub umarła z głodu lub chorób.

     Obozowa tajna organizacja jeniecka miała za cel organizowanie ucieczki jeńcom, którzy byli wybitnymi specjalistami wojskowymi. Posiadała ona łączność z "Wielką ziemią" poprzez działającą w obozie radiostację "Iskra". Poza drutami zbiegłym jeńcom miał pomagać oddział partyzancki "Serafina", działający w lasach parczewskich, kockich i okrzejskich, organizując ich przerzut przez front.

stalagm.png

     Przy obozie działała komórka Abwehry o kryptonimie "Zepelin", która wyławiała spośrod jeńców osoby skłonne do kolaboracji z Niemcami. Dzięki jej powstały tzw. Legiony: Azerbejdżański, Ormiański, Tatarski, Mongolski, Kaukaski i inne. Przeszkalano, poddawano umundurowaniu oraz uzbrojeniu i kierowano do służb pomocniczych na froncie oraz na tyłach. Odznaczały się bezwzględnością i okrucieństwem. W Dęblinie pełniły oni rolę strażników jeńców i Żydów.

do góry...

Offalg 77

     Na miejsce żołnierzy sowieckich przywieziono internowanych żołnierzy włoskich (tzw. "Armata Italiana in Russia"), a w lutym 1944 Stalag 307 został przemianowany na Oflag 077. W ciągu kilku miesięcy przybyło ich około 16 000. Byli to oficerowie, przeważnie jednostek alpejskich, lotnicy i piechota. Pozostawiono im ordynansów, a niektórym oficerom wyższym także adiutantów. Wśród nich przebywało ponad 100 kapelanów.

     W końcu listopada 1943 przedstawiono im ofertę: zostaną zwolnieni z obozu jeśli dobrowolnie będą współpracować z wojskami niemieckimi albo przyłączą się do wojsk Musoliniego w tzw. republice Solo. Ci, którzy nie przyjmą tych warunków przechodzą ze statusu internowanych na jeńców wojennych. Około 20% Włochów przyjęło przedstawione warunki. Ci, co nie skorzystali z propozycji Niemców, zostali rozlokowani w trzech miejscach: większość, w tym alpejczycy, pozostała w cytadeli, lotników i kapelanów przeniesiono do Fortu Głusiec (tzw. Airlager), trzecim miejscem było tzw. Triangolo (Balonna), który był jednocześnie przyobozowym szpitalem. Od tego czasu Włosi byli traktowani podobnie jak w początkowej fazie jeńcy radzieccy. Wśród nich panował głód, szerzyły się choroby zakaźne, były rozstrzeliwania. Na Balonnej i w forcie Głusiec są dotychczas nie odkryte masowe groby jeńców włoskich. Według ostrożnych szacunków, w różnych miejscach na terenie twierdzy dęblińskiej zostało ich pochowanych około 6000.

     Oprócz jeńców radzieckich i oficerów włoskich więziono w Dęblinie także oficerów francuskich, holenderskich i belgijskich. Obóz wyzwolono 26 lipca 1944 r.

do góry...

Getto żydowskie i obóz pracy

     getto1m.png W połowie 1940 roku władze okupacyjne utworzyły na terenie osady Irena getto żydowskie. Likwidację getta Niemcy rozpoczęli 14 października 1942 roku. Po uprzedniej selekcji wywieziono dęblińskich Żydów do obozów pracy i obozów koncentracyjnych.

     Niemcy pod koniec 1940 utworzyli przymusowy obóz pracy Żydów tzw. Bauleitung der Luftwaffe na skraju łąk nadwieprzańskich. Zbudowano tam drewniane baraki, a później ogrodzono drutem kolczastym. zydzi1m.png Miał on swoją własną administrację żydowską, podległą komendanturze lotniska. Był to obóz jedyny w swoim rodzaju, w którym działała służba zdrowia, ochronka dla dzieci, uprawiano przyobozowy ogródek. Bez zgody komendantury lotniska policja czy żandarmeria nie mogły wejść na teren obozu. W ciągu całego swego istnienia czyli do sierpnia 1944 roku zanotowano ok. 60 zgonów (większość to zejścia naturalne), a zmarli byli chowani z zachowaniem ceremoniału żydowskiego na przyobozowym cmentarzu.

     Przez cały ten czas przewinęło się przez obóz ok. 4000 Żydów, z których połowę ewakuowało się razem z wycofującymi się Niemcami do Częstochowy. Żydowska administracja obozu na trzy dni przed wyzwoleniem Dęblina przekupywała Niemców i polskich kolejarzy, by podstawili im wagony na rampę przyobozową. Administracja panicznie bała się nadejścia wojsk radzieckich.

do góry...

Lata powojenne

     26 sierpnia 1944 roku do Dęblina wkroczyły jednostki Armii Czerwonej i oddziały Armii Krajowej. W roku 1953 nazwę Dęblin rozszerzono na gminę Irena, a w rok później otrzymał prawa miejskie.

Opracowanie na podstawie zasobów Internetu oraz materiałów własnych: Jacek Rayski

Ciekawostki historyczne związane z Dęblinem

  1. Maryna, jedna z córek małżonków Jerzego i Jadwigi Mniszech była dwukrotnie carycą Rosji ponieważ najpierw była żoną cara Dymitra Samozwańca I, a następnie Dymitra Samozwańca II.


  2. W 1783 r. na palacu Jabłonowskich zainstalowano pierwszy w Polsce piorunochron.


  3. Cerkiew z cytadeli za czasów PRL-u została rozebrana, a uzyskana cegła poszła na budowę Szkoły Podstawowej nr 5.


  4. Nazwa Balonna wzięła się od stacjonujących podczas I wojny światowej w tym miejscu oddziałów balonów obserwacyjnych.


  5. W latach 1852-1853 w Twierdzy Dęblin pełnił służbę wojskową Romuald Traugutt, późniejszy dyktator powstania styczniowego.


  6. W czasie szalejącej w końcu XIX wieku w Petersburgu epidemii cholery schronił się w dęblińskiej twierdzy wraz z całą rodziną car Mikołaj II.

Opracowanie na podstawie zasobów Internetu oraz materiałów własnych: Jacek Rayski

do góry...

Stona powstała w oparciu o serwis Kurs HTML - strona www za darmo Sławomira Kokłowskiego.
© Oddział Miejski PTTK - Dęblin
webmaster